Onko-dorośli

Depresja

Objawy depresyjne zwykle rozwijają się w pierwszym roku po rozpoznaniu raka i często ustępują w wyniku adaptacji do sytuacji stresowej jaką jest choroba. Niemniej, depresja nie wybiera i może dotknąć każdego pacjenta z nowotworem. W niektórych rodzajach raka pojawia się jednak częściej niż w innych. Najczęściej diagnozę słyszą pacjenci z nowotworami jamy ustnej i gardła (22-57%), rakiem trzustki (33-50%), rakiem piersi (1,5-46%), rakiem płuc (11-44%), rakiem jelita grubego (13-25%), nowotworami ginekologicznymi (1-23%) i chłoniakiem (8-19%). Niestety ponad 70% z tych pacjentów  nie otrzymuje skutecznego leczenia psychiatrycznego. A depresja to coś znacznie więcej niż zmiany w nastroju.  Czym jeszcze się objawia?

Objawy depresji

Osoba z depresją ma obniżony nastrój, często odczuwa smutek, może być płaczliwa. Pojawia się u niej apatia, zmniejszenie aktywności, utrata zainteresowań, związana z poczuciem, że “nic mnie nie cieszy”. Występuje spadek energii, zmęczenie. Depresja to poczucie bezsensu, bezużyteczności. Nasila się poczucie winy, niska samoocena. Pojawiają się zaburzenia snu i odżywiania. Osoba odczuwa niepokój, lęk. Występują trudności z koncentracją.

Skąd u pacjentów onkologicznych bierze się depresja?

  • z jednej strony  istotną rolę odgrywają czynniki psychologiczne, społeczne i biologiczne

Na depresję w chorobie nowotworowej bardziej narażone są osoby młodsze (niż starsze), kobiety (niż mężczyźni), oraz pacjenci, którzy nie mogą liczyć na wsparcie ze strony innych (w porównaniu do tych, którzy takie wsparcie otrzymują). Istotną rolę odgrywają też skłonności do obwiniania się za pojawienie się choroby. Szczególną czujnością powinny zostać też objęte osoby, która mają już historię zaburzeń psychiatrycznych. Choroba nowotworowa może spowodować nawrót lub pogorszyć psychiczne funkcjonowanie pacjenta.  

Depresja może wynikać z reakcji psychologicznych na wiele aspektów związanych z chorobą, od diagnozy przez leczenie, nawrót czy nawet powrót do zdrowia. Doświadczenie różnorakich strat: np. utrata włosów, funkcji seksualnych czy narządów może prowadzić do przewlekłego stresu. Podobnie jak zmiany w pracy (np. konieczność przerwy) czy w pełnieniu ról społecznych (np. nagle trudno być takim aktywnym rodzicem jak wcześniej). Źródłem przewlekłego stresu mogą też być skutki uboczne niektórych form leczenia, takie jak wymioty, utrata włosów czy zapalenie błony śluzowej. Taki nieustający stres jest też widoczny w reakcjach fizjologicznych. W sytuacji stresowej następuje aktywacja osi podwzgórze- przysadka-nadnercza (HPA). Jest to system, złożony ze struktur w naszym organizmie, który odpowiada między innymi za wytwarzanie kortyzolu tzw. hormonu stresu. Aktywacja tego systemu powoduje objawy psychologiczne charakterystyczne dla depresji. Pamiętajmy jednak, że cały czas mówimy tutaj o stresie przewlekłym, takim, który trwa przez określony czas. Pojedyncze epizody stresu działają na nas zazwyczaj pobudzająco. To o czym warto pamiętać, to fakt, że trwała aktywacja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza w stresie oraz w depresji wpływa niekorzystnie na działanie układu immunologicznego i przyczynia się do rozwoju i progresji niektórych typów raka.

Tak więc, przede wszystkim wysoki poziom stresu i brak wsparcia społecznego mogą znacząco przyczynić się do rozwoju objawów depresji. Z jednej strony poprzez nagromadzenie nieprzyjemnych odczuć, z drugiej strony poprzez wpływanie na mechanizmy biologiczne, które są istotne dla powstawania depresji. Nieradzenie sobie ze stresem może prowadzić do stanów zapalnych w organizmie oraz do nieprawidłowych reakcji hormonalnych i fizjologicznych. A to w efekcie prowadzi do rozwoju lub nawrotu epizodów depresyjnych.

  • z drugiej strony mówimy o bezpośrednich skutkach niektórych nowotworów i ich leczenia

Nie wiadomo dokładnie ile przypadków depresji można przypisać bezpośrednim, biologicznym skutkom nowotworów lub ich leczenia. Co dokładnie może przyczyniać się do depresji?

  1. Cytokiny prozapalne. Osoby z depresją mają podwyższony poziom cytokin prozapalnych. Czym są cytokiny i skąd się biorą? Są to białka odpowiedzialne za pojawienie się stanu zapalnego w organizmie. Cytokiny są produkowane kiedy nowotwór się rozwija, ale  także w momencie śmierci komórki, w wyniku leczenia. Tak więc prowadzą one do reakcji zapalnej organizmu, która może mieć charakter pronowotworowy lub przeciwnowotworowy. Cytokiny mogą więc stymulować zarówno wzrost jaki i hamowanie rozwoju nowotworu.
  2. Serotonina. Za regulację naszego nastroju w mózgu odpowiada między innymi neuroprzekaźnik serotonina. Neuroprzekaźniki to związki chemiczne, które przenoszą sygnały w naszym układzie nerwowym. Cytokiny związane z nowotworem są zdolne do rozregulowania procesu syntezy serotoniny. A nieodpowiedni poziom serotoniny będzie prowadził do zmian w naszym nastroju.
  3. Hiperkalcemia. Objawia się niewłaściwą ilością wapnia we krwi.
  4. Leki z grupy kortykosteroidów. Są to leki stosowane u  niektórych pacjentów.
  5. Niedobór witaminy B12. W przypadku radioterapii nowotworów ginekologicznych ok 14% pacjentów nabywa niedoboru witaminy B12. Niedobór tej witaminy jest związany z depresją.
  6. Obustronne usunięcie jajników. U kobiet przed menopauzą, zarówno w profilaktyce jak i leczeniu raka, wiąże się z długotrwałym zwiększonym ryzykiem zaburzeń depresyjnych.

W jaki sposób depresja może być leczona? 

  • poprzez usunięcie przyczyn leżących u podstaw – należy skorygować wszelkie bezpośrednie przyczyny biologiczne (takie jak niedobór witaminy B12 czy hiperkalcemię)
  • poprzez usunięcie  czynników utrwalających, np. bólu
  • poprzez stosowanie się do standardowych wytycznych dotyczących leczenia depresji, pamiętając o tym, że wybór leku przeciwdepresyjnego powinien być oparty na wiedzy dotyczącej jego interakcji z podjętą metodą leczenia np. chemioterapią. Szczególnie skuteczną metodą są behawioralno-poznawcze terapie psychologiczne.  Są one użytecznym sposobem rozumienia myśli, uczuć i  zachowań, które mogą powodować lub utrzymywać objawy depresji

 

Bibliografia:

Bortolato B, Hyphantis TN, Valpione S, et al. Depression in cancer: the many biobehavioral pathways driving tumor progression. Cancer treatment reviews 2017; 52: 58-70.

Pitman, A., Suleman, S., Hyde, N., & Hodgkiss, A. (2018). Depression and anxiety in patients with cancer. BMJ, 361. DOI: 10.1136/bmj.k1415

Massie, M. J. (2004). Prevalence of depression in patients with cancer. JNCI Monographs, 2004(32), 57-71.

Reiche, E. M. V., Nunes, S. O. V., & Morimoto, H. K. (2004). Stress, depression, the immune system, and cancer. The lancet oncology, 5(10), 617-625.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *