Onko-dorośli

Lęk

U pacjentów onkologicznych wiele aspektów choroby może wywoływać lęk. Z jednej strony są to różne kwestie związane z chorobą: sama diagnoza, perspektywa leczenia i efektów ubocznych, możliwość nawrotu lub progresji choroby. Z drugiej strony są to czynniki związane z codziennym funkcjonowaniem: obawa o utratę niezależności, troska o zmianę relacji czy strach przed śmiercią. Taki lęk może przybierać postać ostrą (są to krótkie okresy występowania objawów) lub przewlekłą (wówczas lęk występuje praktycznie cały czas, ale o niższym nasileniu).

Objawy lęku

Lęk może być obserwowany na wielu płaszczyznach. Do objawów nadmiernej aktywności autonomicznego układu nerwowego należą kołatanie  lub szybkie bicie serca, wysokie ciśnienie krwi, ból w klatce piersiowej, zadyszka, duszenie się, pocenie się, dreszcze, zawroty głowy, drżenie, nudności, biegunka, zgaga, zmiana apetytu czy ból brzucha. Objawy fizyczne to przede wszystkim napięcie mięśni i zmęczenie. Do objawów związanych z funkcjonowaniem psychicznym należą natrętne i nieprzyjemne myśli lękowe, często związane z nawrotem choroby, śmiercią lub niepełnosprawnością Mogą one powodować znaczne zaburzenia koncentracji, podejmowania decyzji, snu i funkcjonowania społecznego. Zachowania, takie jak unikanie i ciągłe monitorowanie różnych wskaźników stanu zdrowia mogą prowadzić do dużych zakłóceń w codziennym funkcjonowaniu. Niektóre z tych objawów mogą być jednak skutkami ubocznymi samej choroby lub leczenia (np. zmęczenie czy problemy ze snem).

Lęk nieadaptacyjny

Lęk może pełnić funkcje adaptacyjne i być konstruktywną częścią radzenia sobie. Jednak w pewnych okolicznościach jest nieprzystosowawczy. Taki nieprawidłowy lęk charakteryzuje się tym, że:

  • jest nieproporcjonalny do poziomu zagrożenia
  • jest bardzo uporczywy, a nawet coraz silniejszy bez istotnego powodu
  • poziom jego objawów jest nie do zaakceptowania niezależnie od poziomu zagrożenia (np. nawracające ataki paniki, poważne objawy fizyczne i nieprawidłowe przekonania, takie jak myśli o nagłej śmierci)
  • zakłóca normalne lub pożądane funkcjonowanie, wywołuje stres i inne, niepożądane emocje

W przypadku choroby nowotworowej trudno jest ocenić, kiedy lęk jest nieproporcjonalny do zagrożenia, a więc kiedy  jest go za dużo. Rak zawsze wiąże się z pewnym realnym zagrożeniem. Poziom lęku musi być więc oceniany na podstawie bliskości tego zagrożenia. Normalne wydaje się odczuwanie znacznego niepokoju przez okres 7–10 dni po otrzymaniu złych wiadomości. Jednak na przestrzeni całego procesu leczenia, remisji czy opieki paliatywnej stopień realnego zagrożenia zmienia się dlatego konieczne jest regularne monitorowanie poziomu lęku. Zarówno zbyt wysoki jaki i zbyt niski poziom lęku może świadczyć o nieprzystosowaniu.

Podobnie trudno jest ocenić na ile lęk jest uporczywy dla pacjentów. Jego poziom może nie powrócić do poziomu występującego w zdrowej populacji nawet przy leczeniu farmakologicznym oraz terapeutycznym. Wówczas pacjenci niejako “przyzwyczajają się” do jego obecności.

Rodzaje zaburzeń lękowych

W odpowiedzi na sytuację stresującą u pacjentów może rozwinąć się zaburzenie adaptacyjne. Jest to nadmiernie silna odpowiedź na stresujące wydarzenie. Jednak pojedyncze, ciężkie, negatywne zdarzenie życiowe może prowadzić również do reakcji lękowych. Lęk uogólniony objawia się nieustannym zamartwianiem się, które jest nieproporcjonalnie duże do faktycznego zagrożenia. Jest to ciągłe martwienie się na zapas, czego wynikiem jest poczucie bycia w ciągłej gotowości. Powoduje to dyskomfort oraz niemożność relaksu i odprężenia. Innym rodzajem jest lęk napadowy, który narasta w szybkim tempie i występuje w różnych sytuacjach. Nie jest więc możliwe przewidzenie, kiedy się pojawi. Taki napad paniki jest  najczęściej niespodziewany, chociaż pacjenci czujnie obserwują swoje ciało, próbując odgadnąć kiedy znowu się pojawi. W przeciwieństwie do tych zaburzeń, lęk fobiczny występuje tylko w określonych sytuacjach, to znaczy w obecności bodźców go prowokujących. Powszechne jest więc unikanie sytuacji, które mogą go wywołać. U pacjentów onkologicznych mogą pojawić się fobie w związku ze szpitalem, a w szczególności z leczeniem. Niepokój może również występować w związku z depresją. Zaleca się więc, aby klinicyści oceniający lęk zawsze szukali współistniejącej depresji. Leczenie depresji może rozwiązać problem lęku.

Lęk u pacjentów onkologicznych

Lęk jest normalną reakcją na chorobę nowotworową. Można go doświadczyć  podczas badań profilaktycznych, oczekiwania na wyniki, otrzymania diagnozy, leczenia czy przewidywania nawrotu. Niepokój związany z rakiem może jednak nasilać uczucie bólu, zakłócać sen, powodować nudności i wymioty oraz wpływać na jakość życia pacjenta (i jego rodziny). Jeśli lęk jest zbyt wysoki, staje się obezwładniający lub powoduje nadmierne zamartwianie się jest to sygnał, że należy podjąć jego leczenie. W skrajnych przypadkach lęk może nawet wiązać się z niższymi wskaźnikami przeżycia.

Poziom lęku doświadczany przez jedną osobę z rakiem może różnić się od lęku doświadczanego przez innego pacjenta. Zazwyczaj jednak jest on dość wysoki wkrótce po wystąpieniu objawów raka, podczas badania i diagnozy. Z czasem jednak wiele pacjentów dostosowuje się i uczy funkcjonować według nowych zasad, dyktowanych chorobą.  Samo leczenie raka wiąże się z mieszaniną pozytywnych i negatywnych emocji. Wysoki poziom lęku rozwija się przed zabiegiem i ustępuje po nim. Zabieg z jednej strony daje poczucie zagrożenia z drugiej nadzieję na ulgę w chorobie i jej objawach.

To czy choroba wywoła lęk zależy w dużej mierze od tego jakie znaczenie całej sytuacji nada pacjent. Istotna jest tutaj reakcja emocjonalna w odpowiedzi na chorobę, a więc czy pojawi się strach, gniew czy smutek. Drugim istotnym czynnikiem jest sam nowotwór, a więc jego potencjalna przyczyna, konsekwencje, możliwość kontrolowania, czas trwania choroby. Oba te elementy- emocjonalne i poznawcze- przyczyniają się do oceny zagrożenia. Znaczenie przypisywane chorobie może być zatem przyczyną, dla której u danej osoby pojawi się lęk. I niekoniecznie musi to być oczywiste dla lekarza, zwłaszcza, że każdy pacjent może inaczej interpretować swoją chorobę.

Objawy lękowe w leczeniu raka mogą być też zjawiskiem organicznym, wynikającym ze stosowanych środków farmakologicznych, np. leków będących elementem leczenia nowotworów lub depresji

Lęk może być także wynikiem niepewności. Przekazanie informacji tam gdzie to możliwe jest często pierwszym krokiem w pomaganiu niespokojnym pacjentom. Informacje muszą być dostosowane do stanu pacjenta, jednak gdy są one niekompletne mogą powodować nieufność wobec personelu medycznego. Udzielenie informacji nie oznacza odebrania nadziei. Nawet w przypadku gorszych rokowań pacjenci często wierzą, że dobrze zareagują na leczenie. Skuteczne umiejętności komunikacyjne mają kluczowe znaczenie dla przekazywania informacji, gdyż istnieje duża zależność pomiędzy lękiem a słabą komunikacją z zespołem medycznym. Czasami jednak pomimo wielokrotnych zapewnień o postępach leczenia pacjenci wciąż charakteryzują się silnym lękiem.

Czynniki ryzyka

W przypadku podobnego zaawansowania choroby u niektórych pacjentów rozwinie się silny lęk, a u innych nie. Do czynników, które zwiększają ryzyka pojawienia się lęku należą:

  • poprzednia diagnoza lęku lub depresji
  • rodzinna historia lęku lub depresji
  • brak wsparcia społecznego
  • obciążenia finansowe

Istnieje również specyficzna grupa przekonań i zachowań, charakterystycznych dla pacjentów o dużym lęku:

  • Przekonania: dążenie do interpretowania codziennych sygnałów płynących z ciała jako oznak poważnej choroby. Np.” boli mnie brzuch, na pewno coś tam się rozwija”
  • Obawy: natrętna i trudna do kontrolowania troska o zdrowie i  strach przed poważną chorobą i śmiercią. Np. “Jeśli zjem kawałek ciasta to mój stan się pogorszy”
  • Zachowania: Po rozpoznaniu nowotworu pacjenci uczą się monitorować swoje ciała pod kątem objawów nawrotu. Czasami jednak najmniejszy objaw jest dla nich informacją o wznowie. Np. “W nocy nie mogłem spać. To nie ważne, że było głośno za ścianą. To na pewno znowu rak.”

Jak radzić sobie z lękiem?

Amerykańskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ASCO) zaleca badania przesiewowe w kierunku lęku. Badania przesiewowe powinny mieć miejsce w momencie rozpoznania raka i w regularnych odstępach podczas leczenia i powrotu do zdrowia. Leczenie lęku będzie zależeć od objawów i częstotliwości ich występowania.

Istnieje wiele sposobów radzenia sobie z lękiem, często stosowanych wspólnie:

Techniki relaksacyjne. NIektóre z nich można stosować samodzielnie, do innych konieczna będzie pomoc terapeuty. Do podstawowych technik relaksacyjnych należą głębokie oddychanie, rozluźnianie mięśni, stosowanie wyobrażeń, medytacja, biofeedback (zwracanie uwagi i kontrolowanie sygnałów z ciała, takich jak tętno) czy joga.

Leczenie psychologiczne. Terapia poznawczo- behawioralna pozwala nabyć narzędzia do samodzielnego radzenia sobie z lękiem. Pacjent koncentruje się na zrozumieniu i przeformułowaniu lękowych przekonań oraz na nauce sposobów radzenia sobie z lękiem.

Leki. Jeśli objawy lękowe są umiarkowane do ciężkich konieczne może być skorzystanie ze środków farmakologicznych. Lekarz wybierze najbardziej odpowiednie leki na podstawie czynników takich jak: indywidualne potrzeby, potencjalne skutki uboczne, inne, przyjmowane leki, historia medyczna oraz co bardzo ważne, stosowana terapia nowotworowa. Leki stosowane w przypadku ostrego lęku działają szybko, a te stosowane w leczeniu przewlekłego lęku  potrzebują więcej czasu, aby zacząć odpowiednio działać. Pełne działanie tych leków często zajmuje od 6 do 8 tygodni.

 

Literatura

Stark, D. P. H., & House, A. (2000). Anxiety in cancer patients. British journal of cancer, 83(10), 1261-67

Stark, D., Kiely, M., Smith, A., Velikova, G., House, A., & Selby, P. (2002). Anxiety disorders in cancer patients: their nature, associations, and relation to quality of life. Journal of clinical oncology, 20(14), 3137-3148.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *