Onko-dzieci

Sen

Powiedzenie “spać jak dziecko” nabiera innego znaczenia w kontekście dzieci z chorobą nowotworową. Problemy ze snem u młodych pacjentów onkologicznych obejmują całe spektrum klinicznych zaburzeń snu (między innymi bezsenność i nadmierną senność, parasomnie, zaburzenia oddychania podczas snu i zaburzenia rytmu okołodobowego). Zazwyczaj występują one w różnych kombinacjach, a więc jeden pacjent może zmagać się z kilkoma problemami związanymi ze snem na raz. Dzieci i młodzież w trakcie leczenia gorzej oceniają jakość swojego snu w porównaniu do zdrowych osobników.  Oprócz podstawowych problemów takich jak trudności z zasypianiem czy budzenie się w nocy występuje szereg innych zaburzeń. Z jakimi jeszcze trudnościami przychodzi się mierzyć dzieciom?

  • Nadmierna senność w ciągu dnia (excessive daytime sleepiness EDS):

EDS jest najczęstszą manifestacją zaburzeń snu u dzieci z rakiem, szczególnie wśród dzieci z nowotworami obejmującymi OUN, a dokładniej podwzgórze i pień mózgu. EDS definiuje się jako senność, która występuje w sytuacji, w której zwykle oczekuje się, że jednostka będzie obudzona i czujna. Epizody EDS lub przedłużający się sen nocny, który wpływa na codzienne życie pacjenta to hipersomnia. EDS występuje też u około  14% -35% dzieci, które zostały wyleczone. EDS może wynikać z wielu różnych przyczyn: niewystarczający sen nocny (wynikający np. z bezsenności czy  zaburzeń rytmu dobowego), sen przerywany w nocy czy zwiększona potrzeba snu, np. chwilowa hipersomnia związana ze zwiększonym ciśnieniem wewnątrzczaszkowym lub przyjmowanymi lekami

  • Zaburzenia oddychania w czasie snu (Sleep-Disordered Breathing, SDB):

SDB odnosi się do grupy chorób układu oddechowego, które nasilają się podczas snu. Stanami występującymi u dzieci są obturacyjny bezdech senny (obstructive sleep apnea OSA) oraz centralny bezdech senny (central sleep apnea, CSA).  Sam bezdech senny oznacza przerwy w oddychaniu. Różnica pomiędzy centralnym a obturacyjnym bezdechem sennym dotyczy przede wszystkim przyczyn ich powstawania. W przypadku dzieci z chorobą nowotworową do przyczyn takiego stanu należą m.in.: zmniejszona zdolność do utrzymywania drożności dróg oddechowych, niewłaściwe napięcie mięśniowe, zmniejszona “potrzeba” oddychania czy uszkodzenia nerwów, które kontrolują proces oddychania, np. rozszerzanie gardła.

  • Bezsenność (insomnia):

Bezsenność jest problemem bardzo często występującym u dzieci z białaczką. Może być związana z przyjmowanymi lekami. Istotną przyczyną bezsenności jest także ból. Badania pokazują, że po dobraniu właściwych środków przeciwbólowych problem bezsenności zmniejsza się. Warto także zwrócić uwagę na takie czynniki jak hałas, światło, którą mogą zaburzać higienę snu, a przez to prowadzić do bezsenności.

  • Zmęczenie (cancer related fatigue CRF):

Bezsenność jest ściśle związana ze zmęczeniem wynikającym  z choroby nowotworowej. Ten rodzaj zmęczenia określa się jako uporczywe, subiektywne poczucie fizycznego, emocjonalnego i/lub poznawczego zmęczenia lub wyczerpania. Wynika z choroby lub procesu leczenia i jest nieproporcjonalnie duże w stosunku do podejmowanej aktywności oraz zakłóca normalne funkcjonowanie. To zmęczenie nie jest tym samym co senność. Jest jednym z najczęstszych objawów występujących u chorych dzieci.

Co decyduje o jakości snu?

Kiedy myślimy o tym co wpływa na sen zdrowych ludzi, a właściwie co go zaburza, to od razu nasuwa się kilka czynników związanych ze środowiskiem fizycznym,  a więc hałas, światło czy rozmowy w tle. Następnie myślimy o czynnikach psychologicznych, a więc jakieś emocje, decyzje do pojęcia czy stres. I podobnie jest w przypadku dzieci mierzących się z chorobą nowotworową. Z tym, że tutaj dochodzi kolejna grupa czynników. Tych związanych z chorobą onkologiczną.

1. Czynniki fizyczne

Do zaburzonego snu przyczyniają się czynniki takie jak: hałas, światło czy rozmowy na szpitalnym korytarzu.  Hałas w nowym miejscu, jakim jest szpital, będzie miał większy wpływ na jakość snu niż hałas, który dziecko na co dzień “słyszy” w domu. Podobnie będzie ze światłem. Specyfika szpitalnych świateł jest inna niż te domowe, do których dziecko jest przyzwyczajone. Sen może być także zakłócany przez rozmowy personelu medycznego czy innych ludzi. Ważnym aspektem jest również (nad)używanie telefonów, które często są jedną z podstawowych form rozrywki u dzieci w szpitalu.

2. Czynniki psychologiczne

Choroba onkologiczna jest sytuacją trudną również dla dzieci. Problemy ze snem mogą być wywoływane przez obecność w nowym, nieznanym środowisku, oddzielenie od rodziców czy utratę normalnej rutyny. Dodatkowo pojawiają się emocje takie jak lęk, strach, poczucie braku kontroli. Dzieci obserwują również reakcję swoich bliskich, rozumieją kiedy “coś się dzieje”.

3. Choroba i przebieg leczenia

Na zaburzenia snu szczególnie narażone są dzieci chorujące na nowotwory ośrodkowego układu nerwowego (OUN). W ich przypadku terapia jest kierowana na obszary mózgu, które odgrywają dużą rolę w regulacji procesów snu i czuwania (np. pień mózgu, wzgórze i podwzgórze). 25% nowotworów dziecięcych to guzy mózgu i stanowią one 68% przypadków związanych z problemami ze snem (pośród wszystkich dziecięcych nowotworów). Wśród tych guzów mózgu, 25% to guzy podwzgórza, wzgórza i pnia mózgu i  stanowią one aż 73% dzieci z guzami mózgu, mającymi trudności ze snem.

Niektóre leki (np. deksametazon i winkrystyna) podawane dzieciom mogą powodować większą senność, więcej przebudzeń, potrzebę dłuższych drzemek czy wzrost zmęczenia w ciągu dnia. Jakość snu zależy także od pojawiających się skutków ubocznych leczenia, a więc nudności, wymiotów czy poczucia zmęczenia.

Choroba nowotworowa jest związana z bólem. Tymczasem istnieje wzajemny związek pomiędzy zaburzeniami snu a odczuwanym bólem, co oznacza, że zarówno ból wpływa na jakość snu jak i zaburzenia snu mogą wpływać na odczuwanie bólu u dzieci.

Dzieci i młodzież hospitalizowane z powodu planowanej chemioterapii mogą doświadczyć nawet ośmiokrotnie większej liczby przebudzeń nocnych niż u zdrowych dzieci w ich domowych warunkach snu. W szpitalu dziecięcym w St. Jude w Stanach Zjednoczonych prowadzono obserwacje 47 hospitalizowanych dzieci na oddziale onkologicznym. Najkrótszy, nieprzerwany okres snu, nie zakłócony wchodzeniem lub wychodzeniem personelu medycznego lub rodziny wynosił 30 minut, a najdłuższy cztery godziny, trzy minuty. Liczba przypadków, w których członek personelu lub rodzic wchodził lub wychodził z pokoju pacjenta wahała się od 12–38 razy na noc. W innym badaniu dzieci budziły się nawet 40 razy w ciągu nocy. Przerywany  sen jest więc często nieumyślnie wywoływany przez personel medyczny wykonujący rutynową opiekę nad dziećmi, gdy są one hospitalizowane. Tak więc trwające do późna lub zakończone w nocy procedury związane z leczeniem mocno wpływają na jakość snu.

Jak można zadbać o jakość snu dziecka?

Sen jest ogromnie ważnym aspektem naszego funkcjonowania. Warto więc zadbać o polepszenie jego jakości, na tyle, na ile jest to możliwe. Jak możemy pomóc dzieciom?

  • Zadbaj o spójny “harmonogram snu”. Pozwoli to na uregulowanie “wewnętrznego zegara” dziecka. Drzemki w ciągu dnia nie są czymś złym, jednak warto unikać tych o późnych porach.
  • Aby uregulować pory snu należy uregulować funkcjonowanie dobowe. Ćwiczenia fizycznie, większe posiłki warto planować na pierwszą część dnia, a następnie spokojne zajęcia wieczorem.  
  • Nie tylko ze względów zdrowotnych, ale także ze względu na sen dzieci i młodzieży warto wyeliminować z ich diety napoje zawierające kofeinę
  • Aby uregulować pory snu wykorzystaj sygnały środowiskowe. Wieczorem przyciemnij światło, a rankiem zadbaj o ekspozycję na światło słoneczne. Melatonina, hormon, który pomaga wywołać senność wzrasta w odpowiedzi na zmniejszone światło.
  • Słabe światło nocne może być jednak pomocne w zmniejszaniu niepokoju, lęku.
  • Kilka godzin przed snem dziecko nie powinno już spędzać czasu przed ekranem komputera czy telefonu.
  • Miejsce snu powinno być chłodne, ciemne, ciche i wygodne.
  • Jeśli to możliwe można przynieść do szpitala ulubioną poduszkę lub koc dziecka.

Oczywiście nie wszystkie te wskazówki da się zastosować w warunkach szpitalnych.  Warto jednak na tyle na ile to możliwe zadbać o jakość snu dziecka.

 

Literatura:

Hinds, P. S., Hockenberry, M., Rai, et al. (2007). Nocturnal awakenings, sleep environment interruptions, and fatigue in hospitalized children with cancer.  Oncology nursing forum, 34(2), 393-403.

Kaleyias, J., Manley, P., & Kothare, S. V. (2012). Sleep disorders in children with cancer. Seminars in pediatric neurology ,19(1), 25-34.

Lee, S., Narendran, G., Tomfohr‐Madsen, L., & Schulte, F. (2017). A systematic review of sleep in hospitalized pediatric cancer patients. Psycho‐oncology, 26(8), 1059-1069.

Rosen, G., & Brand, S. R. (2011). Sleep in children with cancer: case review of 70 children evaluated in a comprehensive pediatric sleep center. Supportive Care in Cancer, 19(7), 985-994.

Rosen, G. M., Shor, A. C., & Geller, T. J. (2008). Sleep in children with cancer. Current opinion in pediatrics, 20(6), 676-681.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *